വിധിയും സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയും മനസ്സിലാക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ള ആശയങ്ങളാണ്, കാരണം ചിലപ്പോൾ നാം പ്രതീക്ഷിക്കാത്ത ഒരു അന്തിമസ്ഥാനത്തേക്ക് എത്തുന്നു. ഇതാണ് ജീവിതം, മരണം, വിധി എന്നിവയുടെ രഹസ്യം നിലനിർത്തുകയും ഈ ലോകത്തിലെ നമ്മുടെ പങ്കിനെ എപ്പോഴും ചിന്തിപ്പിക്കുന്ന വിഷയമാക്കുകയും ചെയ്യുന്നത്. നാം ഒടുവിൽ എവിടെ എത്തുമെന്ന് മുൻകൂട്ടി കൃത്യമായി അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ ജീവിതയാത്ര ഇത്ര ആകർഷകമാകുമായിരുന്നില്ല; മുന്നേറാൻ അസാധാരണമായ ചുവടുകൾ എടുക്കാനുള്ള പ്രേരണയും കുറയുമായിരുന്നുവെന്ന് പറയാം.

വിധിയുടെ രഹസ്യം ചിന്തയെ ഉണർത്തുമ്പോൾ പൂർണ്ണ ഉറപ്പ് അതിനെ ശമിപ്പിക്കാം. ആശങ്കയും കൗതുകവും കാരണം നാം ജ്യോതിഷികൾ, പ്രവചനക്കാരൻമാർ, കൈരേഖാവിദഗ്ധർ തുടങ്ങിയവരെ സമീപിക്കുകയും അവരുടെ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് ചെറിയ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ മുന്നിൽ എന്താണ് യാഥാർത്ഥ്യമായി കാത്തിരിക്കുന്നത് എന്ന് അറിയില്ല. സത്യത്തോടും യാഥാർത്ഥ്യത്തോടും പൂർണ്ണമായി ഒത്തുപോകാത്ത തത്ത്വചിന്തകൾ താൽക്കാലിക ആശ്വാസം മാത്രമായേക്കാം; പ്രശ്നങ്ങൾ വീണ്ടും വരുമ്പോൾ വിധിയെയോ തലവിതിയെയോ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ ഓരോ പ്രവൃത്തിക്കും യോജിച്ച പ്രതികരണം ഉണ്ടെന്ന ഒരു വ്യക്തിനിരപേക്ഷമായ സർവ്വലൗകിക നിയമത്തിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി മാറിനിൽക്കാനാവില്ല. അതിനാൽ സത്യത്തിനെതിരെ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനുപകരം നാം സാഹചര്യങ്ങളോട് പൊരുത്തപ്പെടുകയോ ജീവിതത്തിലെ സംഭവങ്ങളുടെ ഒഴുക്കിനെ സ്വാധീനിക്കുന്ന അദൃശ്യശക്തിയുടെ സാധ്യത അംഗീകരിക്കുകയോ വേണം.
ഓരോരുത്തരുടെയും വിധി അവർ നേരിടുന്ന ബുദ്ധിമുട്ടുകളെ മാത്രം ആശ്രയിക്കുന്നില്ല; സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛ ഉപയോഗിച്ച് അതിനോട് എങ്ങനെ പ്രതികരിക്കുന്നു എന്നതും പ്രധാനമാണ്. ദുരന്തം വരുമ്പോൾ വിധിയെ കുറ്റപ്പെടുത്തി പരാതിപ്പെടുന്നതിന് അർത്ഥമില്ല; കഴിയുമെങ്കിൽ അത് സംഭവിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് പ്രവർത്തിക്കണം, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഒഴിവാക്കാനാകാത്തതാണെങ്കിൽ സ്വീകരിക്കണം. ചില തത്ത്വചിന്തകർ പറയുന്നത്, സ്വീകരിക്കൽ വിധിക്ക് കീഴടങ്ങലോ കഠിനമായ മുൻനിശ്ചയത്തിന് മുന്നിൽ തോൽവിയോ അല്ല; സാഹചര്യങ്ങൾ നിർണ്ണയിക്കുന്ന പരിധിക്കുള്ളിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നതാണ്.
കർമ്മത്തിന്റെ ആശയപ്രകാരം, ഓരോ വ്യക്തിയുടെയും സ്വന്തം പ്രവൃത്തികൾ അവരുടെ ജീവിതത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഫലങ്ങളിൽ നിന്ന് പൂർണ്ണമായി ഒഴിഞ്ഞുമാറാനാവില്ല. മാറുന്നത് ഓരോ പ്രതികരണവും പ്രകടമാകാൻ വേണ്ട സമയമാണ്. വ്യത്യസ്ത സസ്യങ്ങൾ വളരാൻ വ്യത്യസ്ത സമയം എടുക്കുന്നതുപോലെ, വ്യത്യസ്ത പ്രവൃത്തികൾക്കും ഫലം നൽകാൻ വ്യത്യസ്ത കാലയളവ് ആവശ്യമാണ്. ചില പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലം ആ പ്രവൃത്തി ചെയ്ത വ്യക്തിയുടെ ശേഷിക്കുന്ന ജീവിതകാലത്തേക്കാൾ പിന്നിട്ടേ പ്രകടമാകൂ. അത്തരത്തിൽ ആ പ്രവൃത്തികളുടെ ഫലം അടുത്ത ജീവിതത്തിലും അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും എന്ന് വിശ്വസിക്കപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേക ദൈവത്തെ ആശ്രയിക്കാത്ത സർവ്വലൗകിക സമത്വത്തിന്റെ ഈ നിയമം, ഓരോ പ്രവൃത്തിക്കും യോജിച്ച പ്രതികരണം ഉണ്ടെന്നും നാം തന്നെ രൂപപ്പെടുത്താൻ പങ്കുവഹിച്ച പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളെ മറികടക്കണമെന്നും പറയുന്നു.
സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛക്കും വിധിക്കും ഉള്ള സാപേക്ഷ പ്രാധാന്യം കണക്കിലെടുത്ത് ജീവിതത്തിൽ സംഭവിക്കുന്ന കാര്യങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കുന്നത് വളരെ പ്രയാസമാണ്. ഇവയിൽ ഒന്നിനേ മാത്രം പരമാധികാരം ഉണ്ടെന്ന് വിശ്വസിക്കുന്നവർ പലപ്പോഴും ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാവുകയും മനസ്സമാധാനം നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയിൽ അതിയായി വിശ്വസിക്കുമ്പോൾ ചിലർ അഹങ്കാരവും വ്യക്തിത്വവും കാരണം പല സാഹചര്യങ്ങളിലും കുടുങ്ങുന്നു; വിധിയിൽ മാത്രം വിശ്വസിക്കുന്നവർ ജീവിതലക്ഷ്യവും അത് നേടാനുള്ള പ്രേരണയും നഷ്ടപ്പെടുത്താം. അതിനാൽ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന് വിധി എന്തെങ്കിലും മുൻകൂട്ടി നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അല്ലെങ്കിൽ എങ്ങനെ ജീവിക്കണമെന്ന് തിരഞ്ഞെടുക്കാൻ സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛ അനുവദിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന ആശയക്കുഴപ്പം തുടരുന്നു. നമ്മുടെ ആത്മാവ് പല സാധ്യതകളും മുൻകൂട്ടി ഒരുക്കിയിരിക്കാമെന്നും, ജീവിതപങ്കാളിയാകാനോ പ്രത്യേക തരത്തിലുള്ള ജോലി ചെയ്യാനോ മറ്റ് ആത്മാക്കളുമായി എന്തെങ്കിലും ധാരണകൾ ഉണ്ടായിരിക്കാമെന്നും ചിലർ വിശ്വസിക്കുന്നു.
മുൻകൂട്ടി ഒരുക്കിയ ഈ ജീവിതസാധ്യതകളെ ആകെ ജീവിതപദ്ധതി അല്ലെങ്കിൽ ജീവിതദൗത്യം എന്ന് വിളിക്കാം. അവ പൂർണ്ണമായി ഉറച്ച വിധിയായിരിക്കാതെ തന്നെ ആന്തരിക സമാധാനത്തിന് സഹായകരമാകാം. ജീവിതചക്രത്തിന്റെ പൊതുപദ്ധതി സ്ഥിരത പുലർത്തുമ്പോഴും അതിലെ ചില പ്രത്യേക ഭാഗങ്ങൾ നമ്മുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളും മറ്റുള്ളവരുടെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകളും അനുസരിച്ച് മാറാം. ക്രമേണ ഈ മാറ്റങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ആത്മാവിനോട് കൂടുതൽ ഒത്തുചേരാൻ തുടങ്ങുന്നു. ഒരു പരിധിവരെ പക്വതയിലെത്തിയ ശേഷം സ്വതന്ത്ര ഇച്ഛയെ ബോധപൂർവ്വം പ്രയോഗിക്കുന്നത് നല്ലതാണ്; എങ്കിലും ജീവിതത്തിലെ ചില കാര്യങ്ങൾ അതിന്റെ പരിധിക്കപ്പുറത്താണെന്ന് തോന്നും. ഒരേ സാഹചര്യത്തിൽ ജനിച്ചു വളർന്ന രണ്ട് സഹോദരങ്ങൾ എങ്ങനെ വ്യത്യസ്ത സ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ ഒരാൾ സമ്പന്നനായും മറ്റൊരാൾ ദരിദ്രനായും എന്തുകൊണ്ട് ജനിക്കുന്നു എന്നതിന് പൂർണ്ണമായ യുക്തിപരമായ മറുപടി ആരുടെയും കൈവശമില്ല. പ്രകൃതിയിലും സർവ്വലോകത്തും മനുഷ്യന് പ്രധാന പങ്കില്ലാത്ത അനവധി ദുരന്തകരമായ സംഭവങ്ങളും നടക്കുന്നു.
